SMA Taşıyıcılık Taraması Nedir? (Spinal Musküler Atrofi)🧬

Spinal Musküler Atrofi (SMA), omurilikteki motor sinir hücrelerinin (nöronların) kaybına yol açan, ilerleyici kas güçsüzlüğü ve erimesine (atrofi) neden olan, otozomal resesif kalıtılan ciddi bir nöromüsküler hastalıktır. SMA, bebeklik döneminde genetik hastalıklardan kaynaklanan ölüm nedenleri arasında başta gelir.
SMA Taşıyıcılık Taraması, SMA hastalığının temel nedeni olan SMN1 genindeki kusurları saptamak amacıyla yapılan genetik bir testtir. Bu taramanın temel amacı, taşıyıcı olan çiftleri belirlemek ve ağır seyirli SMA tip 1 (Werdnig-Hoffmann Hastalığı) gibi ciddi formların doğumunu önlemektir.

---

1. SMA Hastalığının Temel Mekanizması ​

SMA hastalığı, iki gen tarafından yönetilen SMN (Survival Motor Neuron) proteinin eksikliği sonucu ortaya çıkar:

1. SMN1 Geni (Asıl Gen): Yeterli ve tam işlevli SMN proteinini üreten ana gendir. SMA hastalarında bu genin her iki kopyası da kaybolmuş (delesyon) veya mutasyonlu olduğu için SMN proteini üretilemez.
2. SMN2 Geni (Yedek Gen): SMN1 genine çok benzeyen bir yedek gendir. Ancak SMN2, proteinin çoğunu kısa ve işlevsiz formda üretir.
   • Hastalığın Şiddeti: SMN2 geninin kopya sayısı, SMA'nın şiddetini belirlemede önemlidir. Daha fazla SMN2 kopyası, hastalığın daha hafif seyretmesine yardımcı olabilir.

2. SMA Taşıyıcılık Testi Neden Yapılır? ​

SMA Taşıyıcılık Taraması, çiftlerin bebeklerinde SMA riski olup olmadığını belirlemek için kritik öneme sahiptir:

• Yüksek Taşıyıcılık Oranı: SMA, popülasyonda yaygın bir taşıyıcılığa sahiptir. Genel popülasyonda her 40-60 kişiden yaklaşık 1'i SMA taşıyıcısıdır.
• Ağır Formların Önlenmesi: İki taşıyıcının bir araya gelmesi durumunda, çocuklarının SMA Tip 1 gibi en ağır forma sahip olma riski yüksektir.
• Gebelik Öncesi/Erken Müdahale: Taşıyıcı çiftlerin, tüp bebek tedavisiyle Preimplantasyon Genetik Tanı (PGT) yaparak hasta embriyoları elemesi veya gebelik sırasında Prenatal Tanı ile bebeğin durumunu öğrenmesi gibi seçenekleri değerlendirmesini sağlar.
• Erken Teşhis: Bazı ülkelerde ve Türkiye'de evlilik öncesi ve gebelik planlama aşamasında tarama yapılması teşvik edilmektedir.

3. Taşıyıcılık Testi Yöntemi ​

SMA taşıyıcılık testinde en yaygın olarak kullanılan yöntem, SMN1 geninin kopya sayısının belirlenmesidir:

• MLPA (Multiplex Ligation-Dependent Probe Amplification): En yaygın kullanılan yöntemdir. SMN1 geninin, genetik materyaldeki ekzon 7 bölgesinin kopya sayısı analiz edilir.
• Sonuçların Yorumlanması:
  • Normal Birey: SMN1 geninin iki sağlıklı kopyası bulunur (SMN1 kopya sayısı = 2).
  • Taşıyıcı Birey: SMN1 geninin bir sağlıklı kopyası bulunur (SMN1 kopya sayısı = 1). Bu kişinin eşi de taşıyıcıysa, çocukları risk altındadır.
  • Hasta Birey: SMN1 geninin hiç sağlıklı kopyası yoktur (SMN1 kopya sayısı = 0).

4. İki Taşıyıcı Çift İçin Riskler ​

Hem anne hem de baba SMA taşıyıcısı (SMN1 kopya sayısı=1) ise, doğacak her çocuk için riskler şöyledir:

5. SMA Tedavisi ve Erken Tanının Önemi ​

SMA, son yıllarda geliştirilen gen ve ilaç tedavileri sayesinde artık tedavi edilebilir bir hastalık haline gelmiştir. Bu tedavilerin etkinliği, hastalığın başlangıcından önce veya hemen sonra uygulanmasına bağlıdır.

• SMN Proteinini Artıran İlaçlar: Nusinersen (Spinraza) ve Risdiplam (Evrysdi), SMN2 genini tam işlevli SMN proteini üretmeye teşvik ederek motor nöron kaybını yavaşlatır.
• Gen Tedavisi: Onasemnogene Abeparvovec (Zolgensma), eksik veya hatalı SMN1 genini değiştirmek için tasarlanmış tek seferlik bir gen tedavisidir.

Taşıyıcılık taraması, yüksek riskli bebekleri doğum öncesinde veya yenidoğan döneminde belirleyerek, bu tedavilere semptomlar başlamadan önce (presemptomatik dönem) erişimi sağlar ve bu da tedavinin başarısını en üst düzeye çıkarır.

---

Sıkça Sorulan Sorular (SSS) - SMA Taşıyıcılık ​

1. SMA Taşıyıcılık Testi neden sadece SMN1 genini inceler?​

SMA hastalarının %95'inden fazlasında, hastalığın nedeni SMN1 genindeki kayıp (delesyon) veya mutasyondur. Bu nedenle tarama testi öncelikle SMN1 geninin kopya sayısını belirlemeye odaklanır.

2. SMA'nın farklı tipleri var mıdır?​

Evet, SMA'nın şiddeti SMN2 geninin kopya sayısına bağlı olarak değişir:

• Tip 1 (En Ağır): Genellikle 6 aydan önce başlar. Destek olmadan oturamazlar.
• Tip 2 (Orta Şiddetli): Genellikle 6-18 ay arasında başlar. Destek olmadan oturabilir, ancak yürüyemez.
• Tip 3 (Hafif): Genellikle 18 aydan sonra başlar. Yürüyebilirler, ancak zamanla kas güçsüzlüğü yaşanır.

3. Taşıyıcı olan bir kişi hasta olur mu?​

Hayır. SMA taşıyıcıları (SMN1 kopya sayısı=1 olanlar), SMN1 geninin bir kopyasından yeterli SMN proteini ürettikleri için sağlıklı kabul edilirler ve kendileri hasta olmazlar.

4. Tarama testi negatif çıkarsa riskim tamamen ortadan kalkar mı?​

Taşıyıcılık taraması, SMA'ya en sık neden olan SMN1 genindeki delesyonları saptamada çok yüksek oranda başarılıdır. Ancak, çok nadir görülen ve delesyon dışındaki nokta mutasyonlar (yaklaşık %2 - %5 oranında) gözden kaçabilir. Bu nedenle tarama testi riski büyük ölçüde düşürür, ancak sıfırlamaz.

---

Etiketler: SMA Taşıyıcılık, Spinal Musküler Atrofi, SMN1 Geni, SMN2 Geni, MLPA, Genetik Taşıyıcılık, Otozomal Resesif, Yenidoğan Taraması, Motor Nöron, Gen Tedavisi, Zolgensma, Spinraza.