Fenilketonüri (PKU), vücudun bir amino asit olan fenilalanini düzgün bir şekilde metabolize edemediği, nadir görülen otozomal resesif kalıtılan bir metabolizma hastalığıdır. Hastalık, karaciğerde bulunan ve fenilalanini başka bir amino asit olan tirozine çeviren Fenilalanin Hidroksilaz (PAH) enziminin eksikliği veya yetersizliği sonucu ortaya çıkar.
Tedavi edilmezse, fenilalanin kanda ve beyin dokusunda birikerek ciddi ve geri dönüşü olmayan zihinsel engellilik (mental retardasyon) dahil olmak üzere kalıcı nörolojik hasara yol açar. PKU, Türkiye dahil birçok ülkede zorunlu yenidoğan tarama testleri (topuk kanı) ile erken teşhis edilerek yönetilebilir.
1. Fenilketonüri'nin (PKU) Temel Mekanizması
Normalde vücut, proteinli gıdalarda bulunan Fenilalanin amino asidini, PAH enzimi aracılığıyla daha az zararlı olan Tirozin amino asidine dönüştürür.
PKU hastalarında bu PAH enzimi eksik veya yetersiz olduğu için:
2. Fenilketonüri Tanısı ve Testleri
PKU tanısı, zamanında müdahale için hayatidir ve genellikle iki aşamalıdır:
3. PKU Tipleri ve Sınıflandırma
PKU, kandaki fenilalanin seviyesine ve PAH enzim aktivitesinin derecesine göre sınıflandırılır:
4. PKU'nun Tedavisi ve Yönetimi
PKU, erken teşhis edildiğinde tamamen yönetilebilir bir hastalıktır. Tedavinin temelini ömür boyu süren sıkı diyet kısıtlaması oluşturur.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS) - Fenilketonüri
Etiketler: Fenilketonüri, PKU, PAH Enzimi, Fenilalanin, Yenidoğan Taraması, Topuk Kanı, Otozomal Resesif, Metabolizma Hastalığı, Diyet Tedavisi, Zihinsel Engellilik, BH4 Eksikliği.
Tedavi edilmezse, fenilalanin kanda ve beyin dokusunda birikerek ciddi ve geri dönüşü olmayan zihinsel engellilik (mental retardasyon) dahil olmak üzere kalıcı nörolojik hasara yol açar. PKU, Türkiye dahil birçok ülkede zorunlu yenidoğan tarama testleri (topuk kanı) ile erken teşhis edilerek yönetilebilir.
1. Fenilketonüri'nin (PKU) Temel Mekanizması 
Normalde vücut, proteinli gıdalarda bulunan Fenilalanin amino asidini, PAH enzimi aracılığıyla daha az zararlı olan Tirozin amino asidine dönüştürür.PKU hastalarında bu PAH enzimi eksik veya yetersiz olduğu için:
- Fenilalanin birikir: Fenilalanin metabolize edilemez ve kanda hızla yükselir.
- Toksik yan ürünler oluşur: Biriken fenilalanin, fenilketon gibi toksik yan ürünlere dönüşür.
- Beyin Hasarı: Bu toksik maddeler kan-beyin bariyerini geçerek merkezi sinir sistemine zarar verir, bu da geri dönüşü olmayan nörolojik hasara neden olur.
2. Fenilketonüri Tanısı ve Testleri 
PKU tanısı, zamanında müdahale için hayatidir ve genellikle iki aşamalıdır:A. Yenidoğan Taraması (Topuk Kanı Testi)
- Zamanlama: Doğumdan sonraki 24 ila 72 saat içinde bebekten alınan kan örneği (topuk kanı) ile yapılır.
- Ölçülen Değer: Kandaki Fenilalanin düzeyi ölçülür.
- Pozitiflik Kriteri: Fenilalanin seviyesinin belirli bir eşiğin üzerinde (genellikle 2 mg/dL veya 120 μmol/L'den yüksek) olması, taramada pozitif kabul edilir ve kesin tanı için ikinci aşama testlere yönlendirilir.
B. Kesin Tanı Testleri
- Kantitatif Amino Asit Analizi: Kandaki Fenilalanin ve Tirozin seviyeleri kesin olarak ölçülür.
- PKU Tanısı: Yüksek Fenilalanin (> 6 mg/dL veya >360 μmol/L) ve normal veya düşük Tirozin seviyeleri.
- Neopterin ve Biopterin Analizi: PKU'nun nadir bir türü olan ve farklı bir tedavi gerektiren BH4 eksikliği (Kofaktör Bozukluğu) olup olmadığını ayırt etmek için yapılır.
- Genetik Analiz: PAH genindeki mutasyonları saptayarak kesin genetik tanıyı koymak için kullanılır.
3. PKU Tipleri ve Sınıflandırma 
PKU, kandaki fenilalanin seviyesine ve PAH enzim aktivitesinin derecesine göre sınıflandırılır:| PKU Tipi | Fenilalanin Seviyesi (Tedavi Edilmemiş) | Klinik Şiddet | Tedavi Yaklaşımı |
| Klasik PKU | >20 mg/dL (Ciddi yükseklik) | En şiddetli tip. | Sıkı Diyet + Tıbbi Formüller. |
| Hafif PKU | 6−20 mg/dL (Orta yükseklik) | Daha az şiddetli. | Daha esnek diyet + Tıbbi Formüller. |
| Benign (İyi Huylu) Hiperfenilalaninemi | 2−6 mg/dL (Hafif yükseklik) | Tedavi gerekmeyebilir, ancak yakın takip şarttır. | Genellikle diyet kısıtlaması gerekmez. |
| BH4 Eksikliği (Nadir Tip) | Değişken | Farklı ilaç tedavisi gereklidir. | Diyet + BH4 Kofaktörü (Kuvvan) ile ilaç tedavisi. |
4. PKU'nun Tedavisi ve Yönetimi 
PKU, erken teşhis edildiğinde tamamen yönetilebilir bir hastalıktır. Tedavinin temelini ömür boyu süren sıkı diyet kısıtlaması oluşturur.- Diyet Tedavisi: Fenilalanin, neredeyse tüm proteinli gıdalarda (et, balık, süt ürünleri, yumurta, bakliyat, kuruyemiş, Aspartam içeren tatlandırıcılar) bulunur. PKU hastalarının:
- Fenilalanini çok düşük, özenle hesaplanmış özel bir diyet uygulamaları gerekir.
- Normal protein ihtiyaçlarını karşılamak ve diğer amino asitleri almak için özel olarak formüle edilmiş, fenilalaninsiz tıbbi mamalar/formüller tüketmeleri gerekir.
- İlaç Tedavisi (BH4 Eksikliği): Nadir BH4 eksikliği olan hastalarda, Sapropterin (Kuvvan) adlı ilaç, PAH enziminin kalıntı aktivitesini artırarak fenilalanin seviyelerini düşürebilir.
- Yaşam Boyu Takip: Tedavi, sadece çocuklukla sınırlı değildir. Fenilalanin seviyeleri, ergenlik ve yetişkinlik döneminde de düzenli olarak takip edilmeli ve diyet ömür boyu sürdürülmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS) - Fenilketonüri
1. Fenilketonüri kalıtsal mıdır?
Evet. PKU, hem anneden hem de babadan geçen arızalı gen kopyalarıyla ortaya çıkan otozomal resesif kalıtılan bir hastalıktır. Ebeveynler genellikle taşıyıcıdır ve kendileri hasta değildir.2. Diyet tedavisine ne zaman başlanmalıdır?
Tanı konulur konulmaz, genellikle yaşamın ilk 7-10 günü içinde diyet tedavisine başlanması hayati önem taşır. Tedavinin gecikmesi, zeka geriliği riskini hızla artırır.3. Fenilketonüri hastaları normal bir yaşam sürebilir mi?
Evet. Erken tanı ve ömür boyu sıkı diyet uygulaması ile PKU hastaları, nörolojik hasar görmeden normal zeka seviyesinde gelişebilir ve sağlıklı, üretken bir yaşam sürebilirler.4. Maternal PKU nedir?
PKU hastası olan bir anne, hamilelik sırasında kendi kanındaki fenilalanin seviyesini sıkı diyetle kontrol etmezse, yüksek fenilalanin fetüse geçerek bebekte doğumsal kalp kusurları, mikrosefali (küçük kafa) ve zihinsel geriliğe neden olabilir. Bu duruma Maternal PKU denir ve gebelik öncesi ve sırası sıkı diyet kontrolü şarttır.Etiketler: Fenilketonüri, PKU, PAH Enzimi, Fenilalanin, Yenidoğan Taraması, Topuk Kanı, Otozomal Resesif, Metabolizma Hastalığı, Diyet Tedavisi, Zihinsel Engellilik, BH4 Eksikliği.